Conservatie van een beladen monument

Op het terrein van Herinneringscentrum Kamp Westerbork staat nog altijd de commandantswoning. Het inmiddels onbewoonde pand is in slechte conditie. Het Herinneringscentrum heeft besloten om de houten villa te fixeren anno nu. Het gebouw is daarmee als het ware tot museumstuk verklaard. In 2012 hebben wij meegedaan aan een besloten prijsvraag voor het ontwerpen van een conserverend omhulsel (van glas) voor dit unieke erfgoed. Het beoogde nieuwe paviljoen zou zowel het gebouw moeten conserveren als de beladen geschiedenis van het huis presenteren. Ons ontwerp is niet geselecteerd voor uitvoering.

Fotograaf: Sake Elzinga

Foto: Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Fotograaf : Sake Elsinga

 

ANALYSE OPGAVE

De conservatie van de houten huis is complex. Het gaat om temperatuurverschil, luchtvochtigheid, uitzetting en krimp van materiaal en het voorkomen van funeste condensvorming. Dat geldt voor het exterieur en vooral ook voor het interieur van de woning met alle objecten die daar nog in staan. In gesprekken met experts2) is een duidelijk beeld op hoofdlijnen verkregen.

Het huis is het enige originele bouwwerk op het terrein dat nog direct verwijst naar de Nazi’s in de persoon van de commandant Gemmeker. Daarmee is het monument een representant van “Het Kwaad” op het terrein. De geschiedenis van de Holocaust is bij een bezoek aan het herinneringscentrum in ieders gedachten. De daarbij gepaard gaande emoties liggen dicht aan de oppervlakte. In de nabijheid van Het Kwaad voel je je niet op je gemak. Het nieuwe paviljoen moet naar ons idee ook worden ingezet om de geschiedenis van deze beladen plek te beleven.

FOTO-02

ONTWERP

Wij willen met ons ontwerp de bezoeker op een emotioneel niveau aanspreken, zodat hij een bezoek zal ervaren en onthouden op een persoonlijke manier3). Wij hebben de woning gevangen in een donker, gesloten, conserverend omhulsel, waarin een beschermende kooi is gemaakt die de bezoekers op afstand houdt. Het ontdekken van het verstopte huis is daarmee veel spannender gemaakt, het is niet meteen zichtbaar en zal als verrassend worden ervaren. De overgang van buiten naar binnen is hard door het regisseren van een scherp contrast in lichtintensiteit, akoestiek en temperatuur. Het is binnen donker en kil.

FOTO-03,impressie

impressie ontwerp belevingspaviljoen

EXTERIEUR

Het omhullend volume is als een donkere sculptuur in de groene ruimte geplaatst en bekleed met donkere houten delen. Dat verwijst rechtstreeks naar de overige bouwwerken op het terrein: de omheiningspalen en de wachttoren van zwart geteerd hout. Er is sprake van een betekenisvolle omkering. Waar de wachttoren en de omheining zijn gemaakt om mensen gevangen te houden, is het nu de woning van de onderdrukker zelf die gevangen is.

FOTO-04

DESORIËNTATIE

Bij binnenkomst staat de commandantswoning voor het gevoel gedraaid. Dat werkt vervreemdend. Het huis staat vrij krap in de ruimte, je moet er bij opkijken.

FOTO-05, plattegrond

MYSTERIEUS

Pas langzaam zal het huis zich tonen in het duister. De Westerborkfilm, waarin commandant Gemmeker is te zien naast een vertrekkende trein, wordt op de wand geprojecteerd. Het flikkerende filmlicht verhoogt het mysterieuze karakter in de verder donkere ruimte. In een kamer op de verdieping van het huis brandt licht dat door de vitrages een spannend schijnsel geeft; de suggestie wordt gewekt dat er iemand thuis is.

Beeld uit de Westerborkfilm met commandant Gemmeker

Beeld uit de Westerborkfilm met commandant Gemmeker

TEGENLICHT

Door het grote raam van de nevenruimte in de nieuwbouw komt getemperd tegenlicht van de noordzijde in de ruimte, waardoor het huis zich in eerste instantie als silhouet aftekent.

 

Beeld uit de film Psycho

Beeld uit de film Psycho

ONHEILSPELLEND

De betonnen wanden weerkaatsen geluid. Elk geluid zal door de lange nagalmtijd van de ruimte een effect hebben. De vloer van stalen roosters zweeft boven de verder ongemoeid gelaten tuin. Lopen over de vloer zal een specifiek geluid voortbrengen.

 

 

P710/0168

KOOI

 

Om de mensen op afstand te kunnen houden hebben wij kabels of tralies aan het dak ontworpen waaraan de rondgaande vloer is opgehangen. Het lijkt heel open maar is ondoordringbaar. De vraag is evenwel wie hier wordt beschermd, het huis of de toeschouwer?

 

FOTO-10,Hannibal_Lecter

CONTEMPLATIE

 

Om in prettige condities een lezing of voorstelling bij te kunnen wonen is een nevenruimte gemaakt met een comfortabel klimaat. Deze ruimte biedt als enige uitzicht op de bosrand. Hier is een blik van binnen naar buiten mogelijk en is ruimte voor contemplatie.

 

FOTO-11,contemplatie

Referentie: Juvet hotel, Gudbrandsjuvet, Noorwegen

CONSERVEREN

Wij ontworpen een ruimte van beton, aan de buitenkant geïsoleerd, die het gewenste constante klimaat op een natuurlijke manier reguleert (model kathedraal). De massa zorgt voor een warmtebuffer, waardoor schommelingen traag verlopen. Met een warmtepomp kan de verwarming en koeling in de wanden worden verzorgd.

 

FOTO-12

1) www.sakeelzinga.nl/nl/commandantwoning

2) wij hebben gesproken met:

Mark Stappers – Rijksdienst Cultureel Erfgoed

Marco Martens – Martens Klimaat Advies

Frits Weijers – Bureau 1232

Piet Meinen – Centrum Hout

 

3) Hierover is meer te lezen in het boek

Universele Ontwerpprincipes
William Lidwell, Kritina Holden, Jill Butler
BIS Publishers

ISBN 978 906 369 229 2